Blog

Shared governance: nu ook in Nederlandse zorgorganisaties (deel 1)

Steeds meer organisaties kiezen voor nurse of shared governance1, of overwegen dit. Deze organisaties hebben oog voor de beste zorg door echt ruimte te geven aan hun verpleegkundigen. De uitkomst van het Tweede Kamerdebat ‘governance in de zorg’ van 11 juni jl. zal de interesse ongetwijfeld bevorderen. De verpleegkundige/verzorgende adviesraad (VAR) krijgt mogelijk een status in de nieuwe wet ‘medezeggenschap in de zorg’.

Shared governance is een model dat niet alleen de verpleegkundigen aangaat maar de gehele organisatie in beweging zet. Het vraagt een fijnmazig samenspel tussen verpleegkundigen, Raad van Bestuur, managers, staf- en adviesorganen en andere disciplines. Dit is het eerste artikel van een reeks. Hierin zetten wij, Roland Peppel en Annemieke van Ede, uiteen wat de doelstellingen zijn, wat het oplevert, wat de beweging inhoudt, op wat voor manier organisaties hieraan invulling geven en op welke wijze CC zorgadviseurs daaraan kan bijdragen. In de artikelen die gaan volgen, belichten we steeds concrete praktijkvoorbeelden. Voorbeelden hoe organisaties op hun eigen wijze concreet invulling geven aan shared governance. Daarbij geven we ook voorbeelden van hoe shared governance vorm krijgt met een bredere focus dan de verpleegkundige beroepsgroep. De ontwikkeling is daarbij gericht op alle professionals in de organisatie.

Wat betekent shared governance eigenlijk?

De term governance komt van het Latijnse woord gubernare, wat besturen of leiden betekent. Governance gaat over de manier waarop in een organisatie verschillende actoren samenwerken en de wijze waarop zij tot besluitvorming komen en hoe implementatie vorm krijgt. Shared governance duidt op een manier van organiseren en besturen waarbij de verpleegkundige professionals in de organisatie, die het dichtst bij de klant staan, participeren en betrokken zijn in de besluitvorming. Hierbij verbindt het professionals, managers en anderen, op een wijze waarbij een ieder vanuit het eigen verantwoordelijksheidsgebied in gemeenschappelijkheid bijdraagt aan een effectieve organisatie. Bij te nemen beslissingen moet de relatie van de verpleegkundige met de patiënt, cliënt of bewoner voorop staan. In die relatie wordt de kwaliteit van het product of de dienst, en daarmee het succes van een organisatie, bepaald. Wanneer het de besluitvorming en controle m.b.t. verpleegkundig beroepsinhoudelijke ontwikkeling en uitvoering betreft is dit een aangelegenheid van de verpleegkundige beroepsgroep. Dan spreekt men ook wel van nurse governance.

Wat is de functie en doelstelling van shared governance?

Veel zorgorganisaties hebben ingezet op het vergroten van de regelruimte van professionals, met het oog de zorg echt te verbeteren. In de dagelijkse praktijk, door middel van scholing, door een andere stijl van leidinggeven, door inbreng van hbo’ers of door een nieuw zorgconcept. De ervaring leert dat het vaak voortborduren is op dat wat er al is, de samenhang van initiatieven ontbreekt en dat de goedbedoelde beleidskeuzes die de verpleegkunde aangaan, gemaakt worden door anderen dan de verpleegkundigen. Een suboptimaal resultaat is het gevolg.

Shared governance heeft zich bewezen als een ondersteunend model. Het is een geheel van samenhangende relaties/interacties, (besluitvormings)processen en tools binnen een zorgorganisatie dat bijdraagt aan:

Een werkomgeving waar verpleegkundigen optimaal tot hun professionele recht komen opdat zij maximaal bijdragen aan cliënten/patiëntenzorg, waardoor de kwaliteit van zorg toeneemt.2

Wat zijn belangrijke kenmerken van shared governance?

De ontwikkeling tot shared governance raakt de gehele organisatie. Het is een keuze van de organisatie, niet van de VAR (indien aanwezig), of de verpleegkundigen alleen. Er is sprake van verschuiving van paradigma’s met nieuwe spelregels. Het vereist een bijdrage van verpleegkundigen, leidinggevenden, managers, Raad van Bestuur en staf- en adviesorganen. Een ieder heeft daarin eigen verantwoordelijkheden en taken, want in het shared governance model:

  1. ligt de besluitvorming en controle m.b.t. de eigen beroepsinhoudelijke ontwikkeling bij de verpleegkundige beroepsgroep,
  2. hierbij toont de verpleegkundige en de verpleegkundige beroepsgroep verpleegkundig leiderschap. Dat houdt in dat zij:
  • eigenaar zijn van de eigen beroepsontwikkeling en –uitvoering,
  • daar zeggenschap over hebben,
  • daarvoor verantwoordelijkheid nemen,
  • daarop aanspreekbaar zijn,
  • en daarover verantwoording afleggen.
  1. is er een grondhouding van continu willen verbeteren en innoveren.
  2. is er samenhang tussen de dagelijkse praktijk en beleid.
  3. is er sprake van samen sturen (shared), ieder vanuit het eigen verantwoordelijksgebied. Verpleegkundigen samen met anderen (andere disciplines, management en staf), zowel op het operationele niveau als op het niveau van het zorgbeleid.

Wat levert het op?

Uit onderzoek en de praktijk blijkt dat de implementatie van shared governance leidt tot: bovenal verbeterde kwaliteit van zorg, verbetering in de communicatie tussen managers en professionals, verpleegkundig leiderschap, meer autonomie voor zorgprofessionals in besluitvormingsprocessen, erkenning en professionele zichtbaarheid van verpleegkundigen en een daling van de zorgkosten (Bron: Nursing governance- an integrative review of the literature).

Bovendien, shared governance maakt dat verpleegkundigen zich verantwoordelijk voelen voor het succes van de organisatie.

Hoe ziet de praktijk met shared governance eruit?

In toenemende mate zijn zorgorganisaties (ziekenhuizen, VVT-organisaties en GGZ) geïnteresseerd in shared governance. Van oriëntatie op de beweging tot concrete vormgeving. De uitingsvormen, fases van ontwikkeling en implementatiewijze kennen een grote verscheidenheid. Wat hen bindt is dat de functie, doelstelling en kenmerken van shared governance zoals boven beschreven, leidend zijn. Belangrijk is dat organisaties een eigen kleur geven aan de vorm, inhoud en spelregels, passend bij de ontwikkeling en aard van de organisatie.

Om een indruk te geven van de verscheidenheid. O’May and Buchan (1999) beschrijven een viertal modellen van shared governance, voorkomend in de Verenigde Staten:

Binnen het unit-based model wordt de invloed in de besluitvorming per verpleegafdeling vormgegeven. Iedere afdeling maakt zijn eigen plan voor bijvoorbeeld kwaliteit en onderwijs. Dit plan wordt gedeeld met een verpleegkundig manager.

In het councilor model wordt op verschillende niveaus een council – of adviesraad – met verpleegkundigen ingericht. Elke council heeft zijn eigen inhoudelijke aandachtsgebied. Een coördinerende council – of adviesraad- stemt af met de verpleegkundig manager. De coördinerende council – of adviesraad kan ook bestaan uit de voorzitters van de inhoudelijke councils en de verpleegkundig manager.

Het administrative model kenmerkt zich door aantal commissies gericht op management aan de ene kant (financiën, middelen) en een aantal commissies gericht op de beroepspraktijk (kwaliteit, beroepsontwikkeling) aan de andere kant. Deze commissies komen samen in een zogenaamd executive committee waarin een afvaardiging uit beide lijnen zit en die altijd voor minimaal 50% uit verpleegkundigen bestaat.

In het congressional model, hebben alle verpleegkundigen zitting in het nursing congress, als het ware een vereniging. Zij kiezen leden voor het bestuur dat beslissingen neemt. Het bestuur wordt gevoed door verschillende inhoudelijke commissies.

Bijdrage van CC zorgadviseurs

CC zorgadviseurs is de afgelopen 15 jaar nauw betrokken bij de ontwikkeling van verpleegkundige adviesraden (VAR3) in Nederlandse zorgorganisaties. Veel van deze VAR’s maken een sterke ontwikkeling door. De laatste twee jaar ervaren wij een toenemende vraag om hen en de organisatie te ondersteunen bij de vormgeving van shared governance. Inmiddels ondersteunen we ook organisaties bij shared governance die geen VAR hebben.

Shared governance is niet alleen het speeltje van de verpleegkundige beroepsgroep of van een VAR, het vraagt om een organisatieverandering met impact op alle spelers. De aanpak moet daarbij aansluiten.

Het vraagt om een beweging gericht zowel op de langere termijn en de totale organisatie, als op de korte termijn op het mensniveau.

  1. We starten daarom ook bij de visie op (shared) governance en het meerjarenperspectief.
  2. Welke lange termijn doelen dient het? Is het een doel op zich of een middel tot? Welk probleem wordt ermee opgelost of welke kiem voor vernieuwing of verbetering wordt gezaaid?
  3. De volgende stap is het organiseren op de structuur en processen. Hoe verhouden de huidige besturingsfilosofie, de besluitvormingsprocessen en de relaties (tussen beroepsgroep/VAR en de andere spelers) zich tot shared governance.
  4. De nieuwe manier van werken. Dit heeft direct betrekking op de korte termijn en de mensen in de organisatie. We werken o.a. aan:
  • Herijking van verantwoordelijkheden en taken van in principe alle betrokken spelers. Van de professionals, VAR, management tot staf.
  • Herijking van besluitvormingsprocessen en de tools daarbij.
  • Verbindingen aanbrengen of in lijn brengen van de verschillende gremia en processen tot een samenhangend geheel.
  • Competentieontwikkeling en de benodigde gedragsverandering.

Kenmerkend in de aanpak is dat de ontwikkeling, implementatie en verbeteren gelijk oplopen. Het is een iteratief proces. We helpen bij het ontwikkelen van de nieuwe manier van werken en dragen zorg voor training en begeleiding van alle spelers in de praktijk.

Inmiddels zien we aansprekende voorbeelden in organisaties waar wij bij betrokken zijn. Onder meer:

  • Beschouwende dialoog door verpleegkundigen, VAR, manager bedrijfsvoering en Raad van Bestuur aan de hand van casuïstiek uit de dagelijkse praktijk. Hierdoor komen professioneel, bestuurlijk en het managerial perspectief bijeen.
  • Managers/directeuren die naar voorbeeld van een Chief Nurse Officer (CNO) zich ontwikkelen. De verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van de organisatie en de facilitering van de ontwikkeling naar verpleegkundig leiderschap is daar een lijnverantwoordelijkheid.
  • De VAR’s die zich doorontwikkelen, waarbij zij met de manager (CNO)/management nauw samenwerken in de aansturing van de verpleegkundige beroepsontwikkeling en voor de Raad van Bestuur countervailing power zijn dan wel samen met de Raad van Bestuur trends beoordelen of de beschouwende dialoog voeren.
  • Kwaliteitsgroepen naar voorbeeld van councils. Een groep verpleegkundigen neemt evidence based besluiten inzake verpleegkundige thema’s. Het management, staf en VAR stemmen af hoe het besluit te doen landen in de verpleegteams.
  • De HBO-vgger die binnen VVT-organisaties op verschillende posities deelneemt in de shared governance structuur.
  • Shared governance als besturingsfilosofie binnen een VVT-organisatie.

Bent u geïnteresseerd? Houd onze website in de gaten, want deze organisaties komen in de volgende artikelen uitgebreid aan bod. Ook ontwikkelt CC zorgadviseurs momenteel de VAR Community Nederland, waar shared governance een belangrijk thema zal worden. Voor meer informatie hierover kunt u contact met ons opnemen via info@cczorgadviseurs.nl.

Bronverwijzingen:
1 Shared governance, nurse governance, clinical governance en andere benamingen worden in de praktijk niet altijd eenduidig gebruikt. De ANCC spreekt over Shared en Nurse Governance, de Royal College of Nursing hanteert clinical governance.

2 Gebaseerd op de Magnethospitals, Royal College of Nursing, V&VN Excellente Zorg, en diverse onderzoeken waaronder het RN4Cast-onderzoek.

3 CC zorgadviseurs ondersteunt ook onder meer Verpleegkundige Staf Convents, Vakgroepen, Regieraden en Verpleegkundig Beraden.